آیا شما از پرواز وحشت  دارید ؟

بررسی احتمال وقوع سانحه هوایی در طول پرواز

فرستنده : افشین ابراهیمی

بالاترین احتمال خطر در چه زمانی است؟

سوانح هوایی شامل طیف گسترده ای از اتفاقات و حوادثی هستند که برای هواپیما در روی زمین یا آسمان اتفاق می افتد.

شدت و تاثیر سانحه بسیار متفاوت است از برخورد یک پرنده با هواپیما گرفته تا سقوط و انهدام کلی.

گرچه ممکن است عوامل مختلفی منجر به ایجاد سانحه هوایی شوند لکن تنها موارد معدودی منجر به سقوط و انهدام کامل هواپیما می شود. برای بیشتر مردم هم  سانحه هوایی مترادف با سقوط است و این بی دلیل نیست چون سقوط پرواز را بدون بازگشت می کند.

شاید شما هم مانند بنده بارها در هنگام پرواز یا در بین دوستان و آشنایان این بحث را داشته اید که خطرناک ترین قسمت پرواز  کدام است؟

به نظر شما کدام مرحله از پرواز خطرناک تر است؟

هنگامی که در هواپیما هستید در چه زمانی احساس امنیت بیشتری دارید؟

امروز قصد دارم به واکاوی این موضوع با استفاده از منابع علمی و تجربیات خود بپردازم.

در خصوص حوادث هوایی دو نظریه متفاوت در بین مسافرین هوایی وجود دارد:

الف) عده ای اعتقاد دارند خطرناک ترین سوانح هوایی در هنگام فرود هواپیما رخ می دهد.

ب) عده ای بیشتری معتقدند بیشترین سوانح هوایی در هنگام برخاستن هواپیما از زمین اتفاق می افتد.

راستی شما با کدام یک موافقید؟

البته نظرات و ایده های دیگری هم وجود دارد و البته کسانی هم هستند که اصلا با سفر هوایی مشکل دارند و سرشان هم برود با هواپیما سفر نمی کنند. البته از این افراد در دنیا کم نیستند و حتی در بین سران دولت های خارجی هم کسانی هستند که به هیچ وجه به  هواپیما اطمینان ندارند و از آن استفاده نکرده اند.

در اینجا قصد بر این است تا با استفاده از اطلاعات آماری ارائه شده موثق دیدگاه جدیدتری به شما عزیزان ارائه نمایم. در آینده در خصوص علل ایجاد این نوع حوادث، وضعیت فعلی ایمنی هوایی در جهان و بررسی موردی برخی سوانح مهم مطالب خوبی خواهیم داشت.

از هنگامی که سرنشینان وارد هواپیما می شوند تا هنگام خروج از این پرنده آهنین، هفت مرحله متمایز وجود دارد. البته در صورتی که هواپیما پرواز نماید. ( خوانندگان عزیز شاید اغلب در این سال ها تجربه خروج از هواپیما را بدون انجام  پرواز بنا به دلایل فنی داشته باشند. که در اینجا مورد نظر نیست.)

1-  تاکسی کردن یا حرکت به طرف ابتدای باند پرواز:

در زمان شروع  پرواز، هواپیما از محل استقرار و بارگیری یا سوارشدن مسافران جهت رسیدن به ابتدای باند پرواز حرکت می نماید.

2- برخاستن هواپیما از زمین یا  take off ، آغاز اوج گیری 

در این مرحله خلبان از حداکثر توان هواپیما استفاده می کند. هواپیما بر روی باند شتاب گرفته و با استفاده از نیروی بالابرنده یا لیفت lift هواپیما از زمین جدا شده و آغاز به اوج گیری و صعود  می نماید.

3- اوج گیری و افزایش ارتفاع

خلبان پس از پایان مرحله take off   و جمع کردن  چرخ ها و ارابه فرود، فلاپ ها و اسلات ها  را جمع  می نماید و تا ارتفاع مورد نظر پرواز اوج می گیرد.

4- پرواز یا Cruise  هواپیما

هواپیماها به ویژه هواپیماهای مسافری و باری اغلب در ارتفاع ثابت پرواز می نمایند. لذا هنگامی که هواپیما به ارتفاع مناسب رسید، طولانی ترین مرحله  پرواز که در انگلیسی به آن کروز Cruise می گویند و ما به آن پرواز یا طی طریق به سمت مقصد می گوییم آغاز می گردد.

بهترین نشانه این مرحله برای شما هنگامی که سوار هواپیما هستید خاموش شدن چراغ های بستن کمربند ایمنی، باز شدن سرویسهای بهداشتی و برخاستن مهمانداران جهت ارائه سرویس به مسافرین است.

5- کاهش ارتفاع و آغاز تقرب

با نزدیک شدن به فرودگاه مقصد، خلبان هواپیما شروع به کم کردن و کاهش ارتفاع می نماید. در این مرحله ممکن است به دلیل وجود ترافیک در فرودگاه مقصد برج مراقبت  از خلبان بخواهد که با مقداری تاخیر فرود بیاید. این امر در فرودگاه های بزرگ با حجم پروازهای ورودی و خروجی زیاد محتمل تر است.

(سه سال پیش با برخی همکاران برای ماموریت به یکی از مراکز استان رفتیم و برای بازگشت مجبور شدیم زمینی بازگردیم چراکه از این فرودگاه تنها هفته ای دو پرواز به تهران وجود داشت. یا باید با همان پرواز باز میگشتیم یا بعد از پایان جلسه و بازدید سه چهار روز آنجا می ماندیم! مسلما در این نوع فرودگاه ها  ترافیک پرواز مساله حادی نباشد.)

6- تقرب نهایی و نشستن در باند

خلبان با عنایت به جمیع مسایل و اطلاعات دریافتی از برج مراقبت فرودگاه مقصد  شرایط  و سرعت هواپیما را برای نشستن تنظیم می نماید و محور حرکت هواپیما را در راستای باند فرود تنظیم می کند. سپس با نزدیک شدن به ابتدای باند اقدام به نشستن در باند، کاهش سرعت و  توقف می نماید.

7-  تاکسی کردن یا حرکت از باند به سمت محل پارک و تخلیه سرنشینان یا محموله :

هواپیما پس از فرود از انتهای باند به محل استقرار خود و یا محل تخلیه سرنشینان یا محموله حرکت می کند. در این مرحله مهماندار از شما می خواهد تا پایان حرکت  هواپیما و توقف کامل صندلی خود را ترک نکنید. ( و چقدر هم ما گوش می کنیم!)

چنانچه ملاحظه فرمودید مراحل 1 تا 3 مربوط به برخاستن هواپیما و مراحل 5 تا 7 مربوط به فرود هواپیما است. و برای هرکدام  از این مراحل یک مرحله معکوس وجود دارد برای مثال مرحله 2 در برخاستن متناظر با مرحله 6 در فرود است.

تنها مرحله 4 یا قسمت اصلی پرواز است که منحصر به فرد و یکتا است و زمان آن بسته به فاصله میان مبداء و مقصد تغییر می کند.

همچنین می توانید دریابید چرا در هنگام استفاده از هواپیما در مسیرهای کوتاه  تفاوت زمانی محسوسی  قابل مشاهده نیست. به عنوان مثال برای عزیمت از تهران به اصفهان و یا تبریز به ترتیب با فاصله 400 و 650 کیلومتر زمان پرواز تفاوت معنی داری ندارد، چون تمامی مراحل 1 تا 3 برای برخاستن و مراحل 5 تا 7 مربوط به فرود هواپیما در هر مسیر یکسان است و زمان خاص خود را طلب می کند. به عبارتی مراحل 1 تا 3  و 5 تا 7 برای عزیمت یک هواپیما از تهران به رامسر با همین مراحل در پرواز مستقیم تهران به نیویورک یکسان است. فقط در دومی زمان مرحله 4 بسیار طولانی تر است. (البته بهتر می دانید که این پرواز پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی انجام نمی شود ولی جهت اطلاع شما باید گفت که این مسیر پرواز به عنوان رکورد طولانی ترین مسیر پروازی مستقیم در آن زمان در ماه می سال 1976 میلادی با هواپیمای  SP747  به نام ایران ایر ثبت شده است).

بگذریم به هر حال بحث سوانح هوایی نه تنها در ایران بلکه در دنیا از اهمیت خاصی برخوردار است، البته نه به دلیل خطرناک بودن سفرهای هوایی و هواپیما بلکه به دلایل مختلف دیگر که به امید  خدا در این مورد در آینده بحث خواهیم نمود. فقط لازم است به این نکته اشاره شود که نه تنها در ایران که میزان مرگ و میر جاده ای بسیار بالایی دارد بلکه در گستره جهانی پرواز هوایی ایمنی بسیار بیشتری از سفر‌های جاده‌ای دارد. امروزه سفر با هواپیما امن ترین شیوه مسافرت در جهان است.

درست است، بیش از نیمی از سوانح هوایی در هنگام فرود اتفاق می افتد، با این وجود این مرحله خطرناک ترین مرحله پرواز برای سرنشینان و مسافرین نیست.

بر اساس اطلاعات تحلیل شده در بازه زمانی 10 ساله از سال 1995 تا 2004 می توان دید که مهلک ترین مرحله پرواز مرحله صعود است.

چنانچه هواپیما با وجود نقایص فنی نامعلوم و یا حتی معلوم اقدام به پرواز می کند و این اشکالات در زمان برخاستن هواپیما از زمین take off  و اوج گیری اولیه نمایان می شود و می تواند برای هواپیما خطرناک باشد.

در این مرحله خلبان مختار به تصمیم گیری جهت بازگشت به فرودگاه یا ادامه پرواز بر حسب شدت و نوع نقص موجود،  قابلیت های هواپیما و پرسنل پروازی بر اساس استانداردهای شرکت سازنده هواپیما ، یا استانداردها و قوانین خط پروازی مربوطه یا بین المللی ( برای مثال ایکائو) است.

همان گونه که ذکر شد سوانح متعددی در عالم هوانوردی اتفاق می افتند که تنها برخی از آنها مرگبار هستند. در این میان سقوط هواپیماهای حامل مسافر به دلیل تعداد بالای سرنشینان و مرگ آنی این تعداد انسان بسیار دلخراش و اندوهناک است و اخبار این قبیل اتفاقات در هر کجای جهان که باشد به سرعت شرق و غرب عالم را در می نوردد و به سوژه اصلی اخبار تبدیل می شود.

برای راحت شدن خیال شما خوانندگان عزیز باید گفت ، ایمن ترین و کم حادثه ترین مرحله پرواز همان طولانی ترین مرحله  پرواز یا کروز در ارتفاع بالا است. از میان تمامی حوادث هوایی بررسی شده در ده سال یاد شده تنها پنج درصد حوادث مربوط به این مرحله است.

با این وجود به دلیل بالا بودن ارتفاع و شرایط جوی خاص میزان مرگ و میر به 10 درصد می رسد. به عبارتی از کل تلفات هوایی در این سال ها 10 درصد در این مرحله اتفاق افتاده است.

در 28 آوریل 1988 یک سوم سقف و بدنه جانبی بویینگ 737 هواپیمایی  Aloha (هاوایی)  به دلیل ایجاد و گسترش  ترک ناشی از فرسودگی یا خستگی بدنه (fatigue) و وجود اختلاف  فشار داخل و خارج هواپیما در ارتفاع بالا کنده شده و با این وجود به طرز معجزه آسایی در  فرودگاه Kahului هاوایی به زمین نشست.

تنها یکی از خدمه پرواز از هواپیما به بیرون پرتاب شد و 65 نفر از 90 مسافرهواپیما مصدوم شدند. کل سرنشینان هواپیما 95 نفر بوده است.

با توجه به عکس مقابل می توانید به لزوم بسته نگهداشتن کمربند ایمنی را در طول پرواز  پی ببرید. چنانچه هرکدام از این سرنشینان  از کمربند ایمنی استفاده نکرده بودند مانند خدمه پروازی نگون بخت یاد شده طعم سقوط آزاد دردناک و مهلک  از ارتفاع 24 هزار پایی (7300 متری) را به عنوان آخرین تجربه می چشیدند.

نیم نگاهی به نمودار ارائه شده نمایانگر این واقعیت است که میزان حوادث ایجاد شده در مرحله تاکسی کردن هواپیما در روی زمین ( یعنی مجموع مراحل 1 و 7) از  میزان حوادث در مرحله  کروز پرواز یک درصد بیشتر است و به 6 درصد می رسد. با این وجود در این مرحله تلفات بسیار ناچیز است، به عبارتی به دلیل استقرار هواپیما بر روی زمین و سرعت پایین امکان کنترل رخدادها و جلوگیری از بروز فاجعه انسانی وجود دارد.

به احتمال قوی شما هم از اخبار در جریان این خبر قرار گرفته اید؛ که در هفته گذشته همه ۱۶۵مسافر و خدمه یک هواپیمای بوئینگ 737 متعلق به «چاینا ایرویز» تایوان در فرودگاهی  در جنوب ژاپن (جزیره بسیار زیبای اوکیناوا) دقایقی پیش از آن که هواپیما دچار حریق شود، موفق به فرار شدند و حتما فیلم خروج سرنشینان را از تلویزیون مشاهده نموده اید. که با استفاده از سرسره های اضطراری هواپیما به سرعت از هواپیما خارج و از مهلکه گریختند در حالیکه حریق در حال گسترش به تمامی هواپیما بود.

بررسی انجام شده سوانح  نمایانگر این است که با اینکه تنها 9 درصد سوانح در مرحله سوم  پرواز یا اوج گیری هواپیما رخ داده اند ولی بیشترین میزان تلفات در این مرحله وجود داشته است این مرحله به تنهایی نزدیک به یک سوم تلفات  پرواز را شامل می شود (حدود 28 درصد کشته شدگان).

چنانچه آمار تلفات مرحله دوم  یا take off و جداشدن هواپیما  از زمین را با این آمار تلفیق کنیم دیده خواهد شد تلفات فقط در برخاستن هواپیما بیش از نیمی از کل تلفات است! (53 درصد)

در صورتی که احتمال وقوع حادثه در این دو مرحله کمتر از یک سوم کل سوانح یا 29 درصد است، به عبارتی مهلک ترین قسمت پرواز زمان برخاستن هواپیما و اوج گیری است.

عکس های بسیار شناخته شده و معروفی از آتش گرفتن هواپیمای کنکورد متعلق به شرکت ایرفرانس کوتاه زمانی پس از takeoff  و در زمان برخاستن از باند فرودگاه شارل دو گل پاریس در روز 25  ژولای سال 2000 میلادی که در یک پرواز چارتر به سمت نیویوک حرکت کرده بود وجود دارد. چنانکه در این تصاویر دیده می شود آتش از مخازن سوخت آغاز شده است و پس از مدت کوتاهی هواپیمای کنکورد از کنترل خارج و کلیه 109 سرنشین آن طعم تلخ مرگ را می چشند.

میزان حوادث اتفاق افتاده در مرحله پنجم پرواز که کاهش ارتفاع و تقرب است با میزان حوادث مرحله متناظر آن در برخاستن هواپیما  مرحله سوم یکسان است و هردو 9 درصد حوادث را شامل می شوند با این تفاوت که در مرحله پنجم  میزان تلفات جانی با 7 درصد کاهش به 21 درصد می رسد.

 پرحادثه ترین مرحله پرواز هم  مرحله ششم یا فرود و نشستن روی باند است، حدود 51 درصد حوادث هوایی بررسی شده در این مرحله بوده است. با این وجود این مرحله بر خلاف نظر بسیاری از مردم مهلک ترین مرحله پروازی نیست و تنها 16 درصد تلفات جانی در این مرحله رخ می دهد.

در 17 ژولای 2007 (حدود 45 روز) پیش هم یک فروند هواپیمای ایرباس Airbus 320   هواپیمایی برزیلی  TAM ، هنگامی که می خواست در فرودگاه سائو پائولو  بر زمین بنشیند پس از فرود، روی باند مرطوب و باران خورده لغزید، و به یک پمپ بنزین و پایانه باربری فرودگاه برخورد کرد و تمامی ۱۷۶ سرنشین این هواپیما و تعداد زیاد دیگری از مردم در خارج هواپیما جان باختند.

از ظواهر امر میتوانید ببینید از این هواپیمای   Airbus 320 زیبا و مدرن فقط سکان عمودی آن قابل تشخیص باقی مانده است.

با عنایت به موارد یاد شده، بیشترین میزان تلفات انسانی و خطر بروز سانحه در مرحله برخاستن هواپیما  take off  و صعود و هنگام فرود هواپیما در تقرب یا نزدیک شدن به زمین و نشستن روی باند رخ می دهد.

همان طور که می دانید در هر دو این مراحل هواپیما به زمین نزدیک است و خلبان وسایر خدمه پرواز حجم کاری بسیار بالایی داشته، به قولی سرشان بسیار شلوغ است و به علاوه امکان مانور و اصلاح احتمالی جهت و زاویه حرکت در نزدیک زمین کاهش قابل ملاحظه ای می یابد.

برای درک این موضوع کافیست تصور کنید که هواپیما هنگام قرارگیری در مسیر پروازی در آسمان  درجه آزادی زیادی داشته و می تواند در سه بعد حرکت نموده یا تغییر مسیر دهد ( البته از مسیر یا کریدور پروازی بدون دلیل خارج نمی شود) با نزدیک شدن به زمین درجه آزادی ابتدا به دو بعد و در نهایت هنگام نشستن روی باند به یک بعد ( نقطه رسیدن هواپیما به باند) در زمان تماس چرخ ها با باند فرود تقلیل می یابد.

ضمن اینکه در هنگام فرود با کاهش سرعت جهت تقرب، دست خلبان برای مانور احتمالی و غیره تا حد زیادی بسته است.

پس در مراحل یاد شده مزاحم خلبان محترم نشوید چون جان هردوی شما و سایر مسافرین در معرض خطر بیشتری قرار می گیرد!

به امید خدای یگانه در هفته آتی موارد دیگری را در این زمینه مورد بررسی قرار خواهیم داد.